خیلی وقتها تصور میکنیم که اگر به دانشجویان متون سخت بدهیم، ازشان استدلال مبتنی بر شواهد بخواهیم، یا نوشتن مقالههای تحلیلی را تکلیف کنیم، خودبهخود تفکر نقادانه را یاد میگیرند. اما این فرض، بهویژه در دوران هوش مصنوعی، روزبهروز سستتر میشود. چند روز پیش در نشریهی Inside Higher Ed مقالهای خواندم که نکتهی جالبی داشت: هوش مصنوعی بحران تفکر نقادانه را به وجود نیاورده، بلکه بحرانی را آشکار کرده که از قبل وجود داشت. نویسندگان میگویند اگر یک ابزار جدید بتواند اینقدر سریع تفکر نقادانهی دانشجویان را تضعیف کند، یعنی ما آنطور که فکر میکردیم، این مهارت را بهروشنی آموزش نمیدادیم. بهقول آنها، ما مدتهاست که تفکر نقادانه را بهعنوان یک محصول جانبی در نظر گرفتهایم؛ انگار که با تدریس تاریخ، فلسفه، ریاضی، علوم، ادبیات یا آموزشوپرورش، این مهارت خودبهخود در دانشجو شکل میگیرد. گاهی هم این اتفاق میافتد، اما امیدوار بودن، روش آموزشی نیست. دانشجو باید یاد بگیرد که چطور یک ادعا را تشخیص دهد، شواهد را بررسی کند، مفروضات را زیر سؤال ببرد، استدلالها را نقشهبرداری کند، ضعفهای منطقی را پیدا کند، سؤالهای بهتر بپرسد، و به فرایند فکر خودش نگاه انتقادی داشته باشد. علاوه بر اینها، به تمرین، بازخورد، و موقعیتهایی نیاز دارد که این مهارتها را در زمینههای مختلف به کار بگیرد. با آمدن هوش مصنوعی، این موضوع حسابی جدیتر میشود. دانشجو حالا با چند پرامپت ساده میتواند خلاصه، استدلال، مقاله، توضیح و راهحل تولید کند. اما اگر نداند چطور کیفیت این خروجیها را بسنجد، بهراحتی پیش میآید که بهجای فکر کردن، از هوش مصنوعی استفاده کند. راهحل این نیست که هوش مصنوعی را تحریم کنیم و وانمود کنیم دنیا عوض نشده. راهحل این است که به دانشجو یاد بدهیم چطور با هوش مصنوعی فکر کند و حتی چطور در برابر آن فکر کند. یعنی فرایند استدلال را شفاف کنیم، خودِ فرایند تفکر را ارزیابی کنیم، و از دانشجو بخواهیم توضیح دهد چرا پاسخ هوش مصنوعی را قبول کرده، رد کرده، اصلاح نموده یا به چالش کشیده است. تفکر نقادانه تصادفی به دست نمیآید. باید مستقیم آموزشش بدهیم، عمداً تمرینش کنیم، و شفاف ارزیابیاش کنیم.
منبع:
Soundar-Shah, P., & Kestigian, A. (2026, June 23). We have never taught critical thinking. Inside Higher Ed.
این وبلاگ در راستای بازتاب دیدگاههای روز، بررسی انواع متن ، واکاوی رویکرد کارکردگرایی زبان، تحلیل زبانی گفتمان ، نقد ترجمه ، بیان اندیشه های شخصی و تداوم تلاشهای بیست و پنج ساله اینجانب در حیطه تخصصی (زبان و ادبیات انگلیسی و مطالعات ترجمه) طرح ریزی شده است تا بدین سان بتوانم کمک اندکی برای دانشجویان زبان و ادبیات انگلیسی و مترجمی زبان انگلیسی باشم. طرح و بیان نظرات شما در این مجال سبب خواهد شد تا با تعاملی دو سویه بتوانیم ارتقاء دهنده یکدیگر باشیم. با سپاس .